Ponad 50 lat temu amerykański naukowiec Stephen Karpman po raz pierwszy przedstawił model trójkąta dramatycznego. Od tego czasu role Ofiary, Ratownika i Prześladowcy, które zidentyfikował, są stale wykorzystywane w analizie transakcyjnej. W tym artykule na wroclawanka.eu wraz z wrocławskimi psychologami przyjrzymy się bliżej temu destrukcyjnemu modelowi i znajdziemy sposoby na przerwanie zamkniętego koła.
Pomysł stworzenia trójkąta dramatycznego
Nie bez powodu psychologowie twierdzą, że odpowiedzi na większość pytań należy szukać w dzieciństwie. Stephen Karpman również został zainspirowany do stworzenia swojego legendarnego trójkąta przez historię dziecięcą, a raczej przez bajkę. W swoim artykule z 1968 roku „Fairy Tales and Script Drama Analysis” przedstawia on nowy model z trzema narożnikami, między którymi nieustannie poruszają się trzy główne postacie: Ofiara, Ratownik i Prześladowca. Swoją teorię wyjaśnia na przykładzie postaci z popularnych bajek. Weźmy na przykład bajkę „Złota rybka”. W niej wszystkie role są bardzo wyraźne: ofiarą jest starzec, ratownikiem ryba, a prześladowcą babcia. Karpman zauważa jednak, że bardzo często osoby wewnątrz trójkąta zamieniają się miejscami. Tak właśnie stało się w tym przypadku. W pewnym momencie ryba przestaje współczuć i ratować, a staje się agresywna. A twarda, władcza babcia staje się ofiarą przy zepsutym korycie.
Kiedy Stephen Karpman wysłał szkic tego artykułu do swojego mentora, Erica Berne’a, ten mu odpisał: „Ludzie będą się na to powoływać przez następne dwieście lat, więc zrób wszystko dobrze za pierwszym razem”. I tak się stało, intuicja Berne’a była słuszna. Wrocławscy psychologowie twierdzą, że dziś Trójkąt Karpmana jest na równi z hierarchią potrzeb Maslowa i metaforą góry lodowej Freuda pod względem popularności i wykorzystania w praktyce.
Role w trójkącie Karpmana
Tatiana Davydova, psycholog z Wrocławia, przeprowadziła godzinną transmisję na żywo na swojej stronie na Instagramie poświęconą Trójkątowi Karpmana. Wyjaśniła tam szczegółowo, czym charakteryzuje się każda z ról zidentyfikowanych przez Stephena Karpmana.
- Ofiara.
Główne cechy:
- cierpienie;
- przekonanie o niemożności zaradzenia swojemu nieszczęściu;
- oczekiwanie pomocy od innych;
- przerzucanie odpowiedzialności;
- bezczynność i pasywność, ciągłe odkładanie rozwiązywania spraw i problemów;
- zazdrość;
- przekonanie, że nie można uciec przed przeznaczeniem i fani stwierdzenia „jeśli możesz to znieść, przejdziesz przez to”;
- niskie poczucie własnej wartości;
- zależność od rodziców lub partnerów;
- nieodłączne zwroty: „Nie masz pojęcia, jak źle się czuję”, „Dlaczego ja? Co ja zrobiłem?”, “Nikt mnie nie potrzebuje”, “Takie jest życie, nic nie możemy zrobić”, ”To wszystko jego/jej wina (mężczyzny, kobiety, władz, prezydenta, przywódcy itp.).
Osoba, która jest głównie w roli Ofiary, pozostaje w destrukcyjnym związku przez lata, pracuje w pracy, której nienawidzi i stara się zadowolić wszystkich. Ale jeśli była Ofiara zdecyduje się przenieść pod inny kąt, staje się zaskakująco agresywna, ponieważ stale gromadzi agresję, którą następnie kieruje na winowajców lub ich projekcje.
2. Ratownik.
Główne cechy:
- pragnienie uznania i wdzięczności;
- ignorowanie opinii i prawdziwych potrzeb ofiary, ratownik zwykle działa według własnego uznania, ponieważ uważa, że wie lepiej;
- brak uwagi i miłości, które stara się zredukować poprzez ratowanie kogoś;
- nieświadoma krzywda Ofiary (na przykład, gdy babcia karmi swoje wnuki słodyczami bez pytania ich rodziców lub ojciec decyduje, gdzie jego syn dostanie się na uniwersytet, ponieważ uważa, że jest starszy i dlatego wie więcej o wszystkim);
- Ignorowanie własnych pragnień i marzeń, nadmierna fascynacja życiem innych ludzi;
- nieodłączne zwroty: „Słuchaj, wiem co zrobić (jak to naprawić)”, „Musisz…”, „Nie martw się, znam najlepsze rozwiązanie”, „Jak mogę cię zostawić?”, „Zaufaj mi, nie doradzę ci źle”.
Jeśli ratujący nie czuje wdzięczności ze strony ofiary, często zamienia się w agresywnego prześladowcę. Ale może też rozegrać się inny scenariusz. Kiedy Ofiara zdaje sobie sprawę, że akcja ratunkowa nie powiodła się, a sytuacja stała się jeszcze gorsza niż była, obwinia Ratownika, który zajmuje jej miejsce i staje się agresywny.
3. Prześladowca.
Główne cechy:
- chęć zaspokojenia przede wszystkim własnych potrzeb;
- lekceważenie opinii, pragnień i sytuacji innych;
- lekceważący stosunek do innych;
- ciągła manipulacja;
- nieodłączne zwroty: „Tak Ci i trzeba”, „Zostałem sprowokowany”, „Nie obchodzi mnie to”, „To twoja wina”, „Jeśli coś Ci się nie podoba, to do widzenia!”.
Prześladowanie może być aktywne, pasywne i karalne. Przykładem formy aktywnej jest np. licealista zabierający bułkę młodszemu uczniowi tylko dlatego, że tak chce. Pasywnym prześladowcą jest na przykład nauczyciel, który prowadzi lekcję bez zainteresowania i zaangażowania, pozwala na ściąganie i nie przejmuje się wiedzą zdobytą przez uczniów. Prowadzi lekcje powierzchownie, rozpraszając się sprawami osobistymi, co wyrządza uczniom niedźwiedzią przysługę, gdy cierpią z powodu takiego formatu nauczania podczas egzaminów. Dla karzącego prześladowcy bardzo ważny jest element zemsty. Na przykład: sąsiad dzwoni na policję, ponieważ u Ciebie w domu gra głośna muzyka, zamiast po prostu przyjść i poprosić o jej ściszenie.
Przeczytaj więcej o tym, jak wyjść ze swojej strefy komfortu i uniknąć wejścia w strefę paniki tutaj.
Jak wyjść z trójkąta Karpmana
Założycielka poradni psychologiczno-psychoterapeutycznej „Między Tobą a Mną” we Wrocławiu, Marta Lang, podkreśla, że nawet jeśli znajdziesz się w dramatycznym trójkącie Karpmana, nie powinieneś się denerwować, bo jest z niego wyjście. Oczywiście łatwiej jest po prostu przechodzić z kąta w kąt, zamieniając się rolami. Ale jeśli włożysz trochę wysiłku, możesz przerwać to bieganie po warunkowym trójkątnym kręgu.
Najważniejsze to uświadomić sobie swoją rolę, przemyśleć i zmienić nawykowe postawy.
Wrocławscy psychologowie z Centrum Pomocy Psychologicznej ALTER EGO udzielają następujących porad.
Jak wyjść z Trójkąta Karpmana, jeśli jesteś Ofiarą:
- Pozbądź się nawyku narzekania na życie. Za każdym razem, gdy masz na to ochotę, zastanów się, jak możesz poprawić swoją sytuację.
- Uświadom sobie najważniejszą rzecz: nikt nie jest Ci nic winien. Ty również nie jesteś nikomu nic winien. Nawet jeśli tak Ci mówiono lub obiecano coś, ale nie spełniono tego. Różne rzeczy zdarzają się w życiu, okoliczności zmieniają się cały czas. Więc nie czekaj, aż ktoś Ci pomoże, weź odpowiedzialność za swoje życie.
- Pamiętaj, że zawsze masz wybór. Nie ma sytuacji beznadziejnych. Wszystko, co dzieje się teraz w twoim życiu, jest wynikiem łańcucha dokonanych przez ciebie wyborów. Nigdy nie jest za późno, by coś zmienić. Musisz tylko jasno określić, czego chcesz i wybrać określoną ścieżkę.
- Nie próbuj zadowolić wszystkich i dostosować się do wszystkich. Nie obwiniaj się za to, że nie spełniasz czyichś oczekiwań.
Jak wydostać się z Trójkąta Karpmana, jeśli jesteś Prześladowcą:
- Rozwiązuj problemy pokojowo, kontroluj stres i agresję.
- Przestań bronić się poprzez innych.
- Ta sama rada, co w przypadku Ofiary: uświadom sobie, że nikt nie jest nikomu nic winien.
- Szanuj opinie innych ludzi. Tak, czasami mogą się one diametralnie różnić od Twoich i to jest w porządku.
- Nie obwiniaj ludzi ani okoliczności za swoje kłopoty.
- Jeśli nie lubisz czegoś lub kogoś, unikaj kontaktu z tymi bodźcami.
Jak wydostać się z Trójkąta Karpmana, jeśli jesteś ratownikiem:
- Nie udzielaj rad ani nie narzucaj swojej pomocy, jeśli nie zostaniesz o nią poproszony.
- Przestań myśleć, że jesteś jedyną osobą, która wie jak i komu jest lepiej. Uświadom sobie, że nie ma ludzi niezastąpionych i że ten świat nie rozpadnie się bez ciebie, i przestań próbować wszystko kontrolować.
- Nie oczekuj pochwał ani wdzięczności.
- Nie składaj obietnic, których nie możesz dotrzymać.
- Zanim komuś pomożesz, zastanów się dobrze, czy twoja interwencja jest naprawdę potrzebna.
Oczywiście nie da się jednocześnie zmienić swoich długoterminowych poglądów, ale jeśli naprawdę postawisz sobie za cel wyrwanie się z niszczącego i destrukcyjnego trójkąta i skorzystasz ze wsparcia wykwalifikowanego psychologa, z pewnością odniesiesz sukces.
Przeczytaj artykuł o najlepszych sposobach na odstresowanie we Wrocławiu.